برای من صحبت از دانشمندی شاعر و فیلسوفی اصل، همچون حکیم ابوالفتح غیاث الدین عمر بن ابراهیم خیام در حضور استادان علم و ادب و دانش پژوهان این جلسه کار ساده ای نیست. کسی که به منشا و پایان حیات پرداخته و اساس و مبنای حضور انسان ها، در روی این کره خاکی را در رباعیاتش بیان و آشکار ساخته است.
این حکیم منجم و ریاضی دان بزرگ که در نیشابور تولد یافت، به مدت 76 سال از خدای بزرگ عمر پر برکت گرفت. شرح زندگی او در بسیاری از تذکره ها آمده و همه او را از نوادر دوران می دانند. چون علاوه بر طبع شاعری پیشه اش، در بسیاری از علوم تفحص نموده است. در زمانی که خیام می زیست بعضی از علوم از جمله ریاضیات، حکمت، و نجوم از فنون مورد نیاز علمای آن دوران بوده که برای صاحبان آن به عنوان طبقه منورالفکر ایجاد تمایز، شخصیت و برجستگی خاص می نمود و این حکیم دانشمند دارای این مشخصه عمده بوده است.
یکی از برجسته ترین کارهای علمی او تنظیم تقویم با تاریخ جلالی بود که با مساعدت همکاران خود توانست آن را به سرانجام برساند.
خیام به خاطر مضامین بکری که بکار برد شهرت جهانی یافته و در نتیجه اشعار او به بسیاری از زبان های زنده دنیا ترجمه شده است. در سال 1859 یعنی قریب به 150 سال قبل ادوارد فیتز جرالد قسمتی از اشعار او را با برداشتی مثبت و شخصی ترجمه نمود و او را یک چهره ماندگار و ابدی در تاریخ علم و ادب ایران و جهان ساخت، ضمن این که باید او را از افتخارات ملی ایران بدانیم.
به نظر می رسد که آشنایی اروپائیان با ادبیات و اشعار فارسی حداقل از 1772 فعال تر شده و بعضی دیگر از بزرگان ما از جمله حافظ را به درجات بالا رسانده است که باعث شده حتی منظومه های دیگری از پارسی مانند تراژدی رستم و سهراب یا لیلی و مجنون هم به انگلیسی ترجمه شود. بعد از آن ادوارد فیتز جرالد به تشویق پرفسور کاول خاورشناس و استاد زبان سانسکریت دانشگاه کمبریج نسبت به ترجمه اشعار خیام اقدام نمود و باعث شهرت جهانی این حکیم اندیشمند شد و همزمان فیتز جرالد هم شهرت جهانی یافت.
برای من آگاهی از احترام غربی ها به این حکیم منجم و ریاضی دان ایرانی در دو مقطع بسیار غرور آفرین شد. یکی زمانی که مطلع شدم در سال 1892 میلادی برابر با سال 1271 هجری شمسی یعنی 116 سال قبل انجمنی در لندن به نام "باشگاه عمر خیام" تاسیس شد که بانیان آن از ادبا، فضلا و اربابان جراید آن دیار بود. یک سال بعد یعنی در 1893 این انجمن با رسوم و تشریفات خاص انگلیسی دو عدد بوته گل سرخ بر مقبره ادوارد فیتز جرالد شاعر و مترجم توانای انگلیسی که رباعیات خیام را ترجمه کرده بود نشانیده و این کتیبه را در آنجا نصب کردند:
این بوته گل سرخ که در "کیوگاردن" لندن پروش یافته و بذر آن را آقای سمپسون از سرمقبره خیام در نیشابور ایران، این شهر عالم پرور آورده و به دست چند تن از هواداران فیتز جرالد از جانب انجمن عمر خیام غرس شد.
هفتم اکتبر 1893
پس از آن، مراسم شعر خوانی از رباعیات خیام آغاز شد، که از جمله ترجمه این رباعی بود:
هین صبح دمید و دامن شب شد چاک برخیز و صبح کن – چرایی غمناک
می نوش دلا که صبح بسیار دمد او روی به ما کرده و ما روی به خاک
لازم به ذکر است که آقای سمپسون مدت ها در کمسیون سرحدی افغانستان در مرزهای ایران کار می کرده و شغل اصلی او وقایع نویسی برای جریده Illustrated London News بوده است.
مورد دیگری که مرا بیشتر مشاق به مطالعه زندگی و آثار این فیلسوف بزرگ نمود از این قرار است که در سال 1997 مجموعه بسیار نفیسی از تصاویر اجزای مربوط به منظومه شمسی شامل آخرین عکس های سیارات، قمرها، خورشید، ماه و غیره به وسیله سازمان فضایی آمریکا NASA منتشر گردید که یک سال بعد یعنی در سال 1377 خوشبختانه نسخه ای از این اطلس بزرگ نجومی به دست من رسید. این کتاب با قطع بسیار بزرگ 30*45 سانتی متر در 370 صفحه چاپ شده که منتهای دقت و زیبایی را به همراه دارد و می تواند یک کتاب مرجع بسیار بسیار معتبر در خصوص منظومه شمسی و اعضای آن محسوب گردد که صادقانه بگویم تا کنون نظیر آن از لحاظ دقت و زیبایی در مورد منظومه شمسی مشاهده نکرده ام.
ضمن مرور بر صفحات زیبای آن، جسته گریخته به چند نام ایرانی برخوردم و با دقت زیادتر متوجه شدم که باید وقت بیشتری برای بررسی متون این کتاب صرف نمایم و در نهایت طی چند ماه مطالعه، مشاهده شد که برای نام گذاری قسمت های مختلف سه سیاره عطارد، زهره و مریخ به همراه 24 قمر و 2 خرده سیاره، یعنی برای 29 عضو منظومه شمسی در مجموع 5186 نام انتخاب شده که این اسامی مخصوص علما، فلاسفه، دانشمندان، هنرمندان، مناطق جغرافیایی ویژه از سراسر جهان و موضوعات دیگر می باشد و در این نام گذاری اصولی را مد نظر قرار داده اند که از جمله و با عرض پوزش از عده ای از حضار محترم که در این سلک قرار می گیرند، اسامی شامل هیچ یک از علمای ادیان، نظامیان و سپاهیان، سلاطین و حکمرانان، سیاستمداران و امثال آنها نیست.
ضمن این که پاره ای از مشخصات نژادی مانند رنگ پوست، مذهب، ملیت و غیره در نظر گرفته نشده و به همه یکسان نگریسته اند و آسمان را به مکانی از صلح و صفا با گره زدن اقوام و ملیت های جهان و نقاط جغرافیایی مختلف را به هم، یکپارچه دانسته اند.
با صرف وقت بیشتر پی بردم که تعداد اسامی ایرانی و منتخب برای ثبت در فضا بیشتر می شود که در مجموع از 5186 نام به بیش از 30 نام ایرانی برخوردم.
البته رسیدن به این اسامی از بین این همه نام کار ساده ای نبود و مستلزم مرور چندین نوبت این تعداد اسامی بود که جمعا بالغ بر 15000 سطر در 3 نوبت گردید که کنترلی بر یافته هایم باشد.
بدون شک در این همایش من قصد ندارم گزارشی جامع از این بررسی ها را خدمت تان عرض کنم بلکه بخش بسیار کوتاهی از آن را انتخاب نموده که در رابطه با این گردهمایی علمی در حضور شماست.
در اینجا از 24 قمری که دارای نام های گوناگون می باشند من فقط یکی را انتخاب نموده و حضور شما عرض می کنم که برای تنها قمر طبیعی کره خاکی ما یعنی کره ماه خودمان، به تعداد 10 نام ایرانی از 1834 نام وجود دارد که لااقل 6 مورد آن را اکثر مردم ایران به خوبی می شناسند از جمله عبدالرحمن صوفی رازی، ابن سینا، خواجه نصیرالدین طوسی، ابوریحان بیرونی، ابوالوفا بوزجانی و در سر لوحه حکیم بزرگ یعنی عمر خیام نیشابوری است. شاید جالب باشد یاددآوری نمایم که بیش از نیمی از این بزرگان که نام بردم اصالتا از سرزمین خراسان بزرگ اند. ضمنا از مجموع 10 نام ایرانی به صورت مساوی 5 نام را در نیمکره دور ماه و 5 نام دیگر را نیم کره نزدیک یعنی سمتی از ماه که پیوسته و بالاجبار خود را به طرف زمین نگه می دارد، گذاشته شده و حضرت خیام نیشابوری ما در شمال غرب نیمکره دور کره ماه با طول جغرافیایی 58 درجه شمال و عرض جغرافیایی 2/101 درجه غربی برای ابد جای گرفته است.
آیا می دانید طول منطقه ای که مختص این انسان وارسته و بزرگ در کره ما اختصاص یافته است چند کیلومتر می باشد؟
به اندازه 70 کیلومتر از خاک کره ماه برای حک نام این فیلسوف بزرگ ایرانی اختصاص یافته است.
در پایان اضافه می نماید که اسامی دیگری از رجال علم و ادب ایران از جمله نظامی، رودکی، سعدی و همچنین میترا، نام بهرام به عنوان اسم فارسی مریخ بر روی قسمتی از مریخ و مکان هایی مانند لار در استان فارس بر روی بخشی از مریخ به طول 403 کیلومتر، در فضا جاودانه هستند که این موضوع می طلبد سازمانی صاحب صلیقه مجموعه این اسامی ایرانی در فضا را به طرز مجلل و فاخری به همراه نقشه های مربوطه در یک کتاب جداگانه چاپ و منتشر نماید.
با تشکر از برگزار کنندگان این همایش و کلیه افرادی که به برگزاری موفق آن یاری صمیمانه نموده اند و سپاس فراوان من تقدیم شما که به صحبت های من توجه کافی نمودید.
منابع :
سخنرانی بزرگداشت عمر خیام
28 اردیبهشت 1387 | 